(Dolazak u varoš pod planinama)
Piše: Božidar PROROČIĆ, kniževnik i publicista
Odlučio sam da od 29. januara do 2. februara 2026. godine provedem nekoliko dana u Kolašinu, kako bih na pravi način opisao ovu malu varoš na sjeveru Crne Gore, punu kontrasta, ljepota prirode i susreta sa ljudima. Dolazak u četvrtak, 29. januara, u kasnim popodnevnim časovima. Vrijeme oblačno, putem ponđe kiša u kratkim naletima koja se miješa sa susnježicom. Vozim polako, kao da i sam put želi da me uvede u planine. Mrak već počinje da pada dok se približavam odredištu. Raspakujem se polako. U sobi pucketanje vatre iz kamina. Toplina se širi prostorijom, a misli se šire ka planinama koje okružuju grad: Sinjavina, Kapa moračka, Maganik, Bjelasica, Vučja, Ključ. Te planine stoje kao ćvrsti nepokoreni bedemi Kolašina zapravo one ga čuvaju, zatvaraju, oblikuju, daju mu mir koji se osjeti već prve večeri.
Zvanična istorija grada kaže:
Grad Kolašin nalazi se na desnoj obali Tare, na nadmorskoj visini od 954 metra, što ga zajedno sa zaleđem čini vazdušnom banjom kakvom se ne mogu podičiti ni mnogi visoki planinski vrhovi. Kolašin tvrđavu–varoš podigli su Turci sredinom XVII vijeka u istoimenom selu u Nikšićkoj nahiji. Selo Kolašin prvi put se pominje u sultanovom beratu 1565. godine, kojim se na mjesto preminulog kneza Miloša postavlja njegov sin Todor. Po imenu ranijeg sela, ime je dobila i turska varoš.
O naseljavanju Kolašina nakon oslobođenja, između 1879. i 1886. godine, piše Milovan – Mušo Šćepanović u tekstu Naseljavanje Kolašina.
„Poslije crnogorske pobjede na Grahovu 1858. godine, Evropska komisija za razgraničenje je 1859. godine povukla graničnu liniju za novooslobođenu teritoriju Crne Gore. Granica je sa planine Vojnika išla ka sjeveroistoku, presijecala rijeku Tušinu, prelazila preko vrhova i rijeka, spuštala se do Tare, penjala na Vladoš, vodila do Šiškog jezera, preko Izlazaka, Ključa i Melaje, pa preko Bjelasice do ušća Gradišnice u Lim. Istorijske prilike tog vremena bile su određene nagodbama velikih sila. Srbija i Crna Gora objavile su rat Turskoj 18. juna 1876. godine, dok je Rusija u rat ušla tek u aprilu 1877. godine, oprezno vodeći računa o odnosima velikih evropskih država. Ruska vojska stigla je nadomak Carigrada, što je uznemirilo Englesku i Austrougarsku. U San Stefanu je 19. februara 1878. godine potpisan mir kojim je Crna Gora trebalo da bude gotovo trostruko uvećana. Međutim, do realizacije tog ugovora nije došlo. Na zahtjev Engleske i Austrougarske sazvan je Berlinski kongres, koji je rezultirao novim ugovorom 13. jula 1878. godine.
Umjesto prema Hercegovini, proširenje Crne Gore bilo je usmjereno prema drugim krajevima, dok je Bosna i Hercegovina, prema ranijem tajnom dogovoru u Rajhštatu između Austrougarske i Rusije, pripala pod upravu Austrougarske. Time je znatno izmijenjen pravac teritorijalnog širenja Crne Gore. Berlinskim ugovorom definitivno je priznata nezavisnost Crne Gore.
Kolašin sa okolinom oslobađan je u tri etape. U prvoj etapi, nakon Grahovske bitke 1858. godine, oslobođeni su manji djelovi: Gornje Lipovo i Rečine. Već 1859. godine izvršeno je razgraničenje koje je obuhvatilo planinske uzvišice, sela i tokove rijeka oko Lipova i Kolašina. Ovi krajevi naseljeni su iste godine najsiromašnijim stanovništvom iz Morače i Rovaca. U drugoj etapi oslobođena je varoš sa okolnim selima do Preprana, na objema stranama Tare – takozvani Gornji Kolašin. U trećoj etapi, aprila 1886. godine, oslobođen je prostor Donjeg Kolašina: Štitarica, Podbišće, Belojevići, Kolašinska Polja i Bistrica sa Dobrilovinom.
Iako je Berlinskim ugovorom bilo predviđeno da se ovi krajevi predaju Crnoj Gori, predaja je izvršena tek poslije snažnog pritiska crnogorske vojske. U Nježinom lugu kod Kolašina, 21. septembra / 3. oktobra 1878. godine, zaključen je preliminarni ugovor o predaji Kolašina između dotadašnjeg zapovjednika grada Nuri-bega i crnogorskog izaslanika Baša Božovića. Sjutradan, 4. oktobra 1878. godine, izvršena je svečana predaja ključeva grada. Konačni ugovor o predaji Kolašina potpisan je na Cetinju 9/21. oktobra 1878. godine između Nuri-bega i vojvode Maša Vrbice.
Ugovor je, između ostalog, predviđao predaju grada sa selima i zemljištem do Mojkovca, regulisao pitanje vojnog materijala i obaveze obje strane u vezi sa njegovim čuvanjem. Tekst ugovora bio je napisan paralelno na crnogorskom i turskom jeziku.“
Tu uz vatru koja i dalje tiho pucketa, završavam prvo veče u Kolašinu, sa osjećajem da ovaj grad ne može da se razumije bez njegovih planina, ljudi, rijeka, katuna, običaja i istorije koja je gradila njegove slobodarske staze ali i poglede ka budućnosti. Pogledam prognozu koja za sjutrašnji dan petak ne obećava ništa sem da će vrijeme biti promjenljivo. Kolašin je kroz svoju bogatu ali i burnu istoriju dao mnoge profesore, intelektualce, borce i antifašiste ali i sportiste, glumce, istraživače. Prirodno za kraj đe su se rađali i gorštaci i mudraci. Nakon iščitavanja o zanemenitim ličnostima Kolašina iscrpljen utonuh u dubok san i zaspah…
JUTRO KROZ MAGLU I TRAGOVE VAROŠI
Petak, 30. januar. Budi me maglovito i oblačno jutro. Vazduh je vlažan, a sitna kiša, pomiješana sa pokojom pahuljom snijega, pada po licu dok polako krećem prema centru grada. Kolašin se u ovakvim jutrima otkriva postepeno, onako kao što putopisci to rade. Nedaleko od mog smještaja gotovo stidljivo uz ulicu, stoji stara kamena kuća, pokrivena šindrom. Dostojanstvena, kao da ne pripada samo ovom vremenu. Zidovi od kamena nose tragove godina, a krov od šindre govori o graditeljstvu koje je znalo da se prilagodi planini i njenim ćudima. Gledam je i razmišljam kada bi mogla da govori, ko zna šta bi ispričala. Koliko je generacija u njoj odrastalo, koliko je generacija pored ognjišta u njoj stasavalo koliko je radosti i briga prošlo kroz njena vrata. Takve kuće nijesu su svjedoci života jednog grada, sačuvani u kamenu i drvetu. Zatim nailazim na Crkva Svetog Dimitrija. Jednobrodna građevina, sazidana od obrađenog kamena, sa zvonikom na dva sprata i polukružnom oltarskom apsidom. Osoben primjer graditeljskog duha s kraja XIX i početka XX vijeka u Crnoj Gori. Iznad ulaznih vrata, na kamenoj ploči, uklesan je natpis koji svjedoči o njenom nastanku.
„Ovaj hram Svetog velikomučenika Dimitrija podiže blagovjerni gospodar crnogorski knjaz Nikola Prvi Petrović 1888. godine.“
Crkva je posvećena Svetom Dimitriju Solunskom.
Ispred crkve nekoliko lijepo uređenih grobova. Pažnju mi posebno privlači jedan. Grob postavljen krajem 1903. godine za plemenskog kapetana kolašinske kapetanije Moračko-vasojevićske oblasti Knjaževine Crne Gore: Mijat J. Redžić. Dotadašnji kapetan kapetanije Rečinske. Godine 1916. austrougarski okupator ga je objesio u Kolašinu. U ovom kraju sloboda se oduvijek plaćala onim najvrijednijim životima i krvlju.
Nastavljam dalje i stižem do dijela koji se zove Stara turska varoš, na Gornjem gradskom trgu. Tu stoji pano sa natpisom: „Nalazite se na mjestu na kom su nekada bili dućani, hanovi, kuće za stanovanje i džamija. Tu je 1651. godine turski vojskovođa Ali-paša Čengić podigao utvrđenu varoš Kolašin. Po tadašnjim običajima, utvrđenje je podignuto u istoimenom selu, na raskrsnici značajnih puteva sa koje se mogao kontrolisati čitav kraj. Po završetku rata sa Turskom (1876–1878), poznatog u narodu kao Velji rat, Crna Gora postaje samostalna i nezavisna država. Odlukama Berlinskog kongresa biva teritorijalno proširena, a u njen sastav ulazi i Kolašin, koga postepeno naseljavaju crnogorska plemena Moračani i Rovčani. Turska varoš doživljava transformaciju…“
Na panou je i fotografija stare kolašinske džamije. Kako zapisuje Bajro Agović u knjizi Džamije u Crnoj Gori:
„1651. godine podignuta je džamija kao vojna sultanska ili kao Ali-pašina zadužbina. Godine 1736. uz džamiju je podignut i manji mekteb, pa se često ova godina uzima za godinu gradnje džamije. To je bila jedina džamija u Kolašinu. Nalazila se u centru stare varoši. Bila je zidana od kamena, a pokrivena daskom – šindrom. Imala je kratko munare, koje je bilo podzidano uz desni zid.
Nakon sukoba u Kolašinskim Poljima jula 1886. godine i protjerivanja muslimana iz Polja i Podbišća preko Tare, muslimani koji su živjeli u Kolašinu definitivno su se iselili, a porušena je i džamija u varoši. Međutim, na osnovu raspoloživih dokumenata može se zaključiti da je džamija postojala do 1900. godine.“
Pred kraj turske vlasti u Kolašinu, gradonačelnik je bio poznati alhamijado pjesnik, hafiz Salih Gašević, koji je upravo u Kolašinu pisao svoje najpoznatije djelo Mevlud. U uvodu tog djela zapisao je:
„Kad se nađoh u Kolašin kajmekam,
znadem da sam puno nikas i ćelam,
moliše me kolašinski prviši:
Nama mevlud daj bosanski napiši!“
Stojim na tom mjestu i gledam današnji trg. Nema više dućana, nema hanova, nema džamije. Ali istorija pamti, bilježi i ne zaboravlja. U posebnosti ovog jutra, kroz maglu koja se sporo razilazi, jasno se osjeća da je ovdje nekada živio i oblikovao se jedan drugačiji Kolašin onaj koji je živio između karavana, trgovine, vjere i svakodnevice ljudi koji su ovim ulicama koračali prije više od tri vijeka.
Pored informativne table, na otvorenom prostoru trga, stoji spomenik Veljku Vlahoviću revolucionaru (1914–1975). Njegova figura stoji uspravno i mirno, kao da i danas, u osvit kolašinskog jutra, prkosi vremenima koja su preko ovog grada prelazila burno i nemilosrdno. Trg nosi ime Vukmana Kruščića (1909–1942), narodnog heroja i revolucionara, čije je ime ostalo trajno vezano za borbu i žrtvu za slobodu. Dva imena, dva života, dvije sudbine istog istorijskog daha, susreću se na istom mjestu. Spomenik i trg kao da vode razgovor o vremenu kada se sloboda branila hrabrošću, a budućnost plaćala najvećom cijenom. U toj zimskoj izamglici Kolašina, između snijega, kamena i magle, planina, jela, borova, rijeka ova dva heroja stoje kao čuvari sjećanja nenametljivo, dostojanstveno, podsjećajući prolaznika da je svaka varoš satkana i od onih koji su za nju dali najviše.
Nastavljam dalje niz ulicu. Rano je tek je osam sati. Grad je još uspavan i rijetko koga srećem. Očekuje me drag prijatelj, direktor JU Centar za kulturu, Branislav Jeknić. Na ulazu me dočekuje ljubazna službenica, istoričarka umjetnosti Draginja Kujović. Prizemlje ove lijepe stare građevine krase crno-bijele fotografije fotografa Ljuba Medenice. U tim fragmentima slika prepoznaju se mnogobrojne ljepote Kolašina: katuni, priroda, predjeli koji su odavno iščezli, ali su ostali sačuvani na fotografijama, kao svjedočanstvo jednog vremena i načina života koji se polako povukao pred savremenošću. U toj zgradi danas je smješten „Zavičajni muzej Kolašina“, koji djeluje u sastavu JU Centar za kulturu Kolašin. Muzej je osnovan odlukom Skupštine opštine Kolašin 1981. godine, a sa radom je počeo 1982. Sama zgrada ima posebnu istorijsku vrijednost. Podigao ju je 1903. godine Pavle Milisavov Vujisić, tadašnji oblasni upravitelj. Vlada Crne Gore otkupila je ovu kuću 9. jula 1905. godine za 12.000 kruna, a već 1. januara 1906. godine u njoj je svečano otvorena prva Državna zgrada u Kolašinu. Danas je ovaj objekat kulturno dobro od lokalnog značaja. U toku Drugog svjetskog rata u njoj se nalazio dio četničkog zatvora.
Muzej evidentira, proučava, prikuplja i izlaže pokretna kulturna dobra sa teritorije opštine Kolašin, ali se bavi i evidencijom i zaštitom nepokretnih kulturnih dobara, vodi dokumentaciju o njihovoj zaštiti i daje stručno mišljenje. U njegovim fondovima nalaze se: istorijska zbirka sa stalnom postavkom o plemenima Morače i Rovaca u XIX i prvoj polovini XX vijeka, postavka o Kolašinu u NOB-u i socijalističkoj revoluciji, etnografska zbirka, zbirka slika kroz povremene izložbe u galeriji muzeja, legat likovne kolonije „Grad na Tari“ i legat slikara Uroša Toškovića.
Dok mi Branislav Jeknić i Draginja Kujović pokazuju prostorije muzeja, razgovor se prirodno zadržava na poslu koji već godinama predano traje u pozadini njihovog rada pripremi obimne monografije u četiri knjige pod nazivom „Kolašin u doba Knjaževine i Kraljevine Crne Gore 1878–1918“. Branislav Jeknić na ovom projektu radi više godina, strpljivo prikupljajući građu, dokumenta, fotografije, arhivske zapise i svjedočanstva koja su razasuta po raznim fondovima i privatnim zbirkama ali i Državnom arhivu na Cetinju. Taj rad nije lak on traži upornost, pažnju i duboko razumijevanje vremena o kojem se piše. Kako ističe ova monografija neće biti samo istorijski pregled jednog perioda, već pokušaj da se Kolašin sagleda iznutra kroz ljude, događaje, administraciju, svakodnevni život i promjene koje su se dešavale u vremenu kada je ovaj grad iz turske varoši prerastao u važnu tačku mlade crnogorske države.
„Želja mi je da Kolašin dobije djelo u kojem će moći da prepozna sopstveni identitet iz tog vremena da buduće generacije imaju pouzdan oslonac u činjenicama, ali i u razumijevanju kako se ovaj grad oblikovao u presudnim decenijama svoje istorije“, kaže Jeknić. U njegovim riječima osjeća se posvećenost čovjeka koji na najljepši način čini velike i dragocjene stvari. Ova monografija, kada ugleda svjetlost dana, biće vrijedan temelj za sve koji žele da razumiju Kolašin kao identitetsku, istorijsku i kulturnu cjelinu koja je kroz vrijeme gradila svoj prepoznatljivi karakter.
Moj domaćin Branislav Jeknić vodi me potom u hram knjige Narodnu biblioteku „Ljubo Anđelić“. Unutra zatičemo nekoliko starijih korisnika koji vraćaju pročitane knjige i biraju nove. Taj prizor govori mi da navika čitanja ovdje još traje. Dočekuje nas ljubazna bibliotekarka Gorica Ilinčić, koja nas vodi između polica i pokazuje bogat fond zavičajne literature. Biblioteka danas broji oko 15.000 naslova. To je ozbiljna riznica znanja za jedan grad ove veličine. Na tim policama sabrane su knjige koje svjedoče o istoriji, kulturi, književnosti Kolašina i šireg prostora. Gorica govori o čitalačkim navikama i ističe da mladi, uprkos savremenim navikama i brzini vremena, ipak dolaze po knjige. Možda rjeđe nego nekad, ali dovoljno da se održi kontinuitet koji je ovoj ustanovi važan. Biblioteka je i mjesto susreta sa književnošću kroz manifestaciju „Dani Mila Boškovića“, posvećenu zavičajnom piscu čije ime ovdje ima posebno mjesto. U okviru te manifestacije dodjeljuje se pjesnička nagrada „Milo Bošković“, namijenjena pjesnicima i pjesnikinjama iz Crne Gore i regiona do 37 godina starosti. Na taj način ime jednog pisca ostaje trajno povezano sa novim generacijama autora. Između polica sa knjigama postaje jasno da ova biblioteka važan oslonac kulturnog života grada.
Dan se neprimjetno prelio u popodne a u meni se taložilo sve ono što sam toga dana vidio i čuo o Kolašinu. Pozdravljam se sa svojim domaćinima, bogatiji za razgovore, susrete i slike koje će još dugo ostati svježe. Sjutra me čeka novo poglavlje ovog putovanja a ja sam otvorio tek prvu stranicu…
